Tekst: Monika Pytkowska

Osoba niepełnosprawna to człowiek z „trwałą lub okresową niezdolnością do wypełniania ról społecznych z powodu stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu, w szczególności powodującą niezdolność do pracy.” /Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych z dnia 27 sierpnia 1997 r./ Jednak, jak podkreśla amerykańska specjalistka – Judy Cohen, osoba niepełnosprawna w przyjaznym jej otoczeniu jest w pełni niezależną jednostką. Niestety, gąszcz przepisów, skomplikowane wymagania dotyczące owego "przyjaznego otoczenia" i nieznajomość korzyści z zatrudnienia osoby niepełnosprawnej, zniechęcają pracodawców. W efekcie wskaźnik pracujących niepełnosprawnych w Polsce jest jednym z najniższych w Europie.

korzyści dla pracodawcy

Programy ogólnopolskie i portale internetowe na szeroką skalę prowadzą akcje tłumaczenia języka ustawowego na język możliwości i korzyści, jakie obu stronom przynosi zatrudnienie osoby niepełnosprawnej. Ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych opisuje system pomocy, polegający na dofinansowaniu do zatrudnienia, refundacjach i innych uprawnieniach pracodawców osób niepełnosprawnych.  

Od 2009 r. obowiązuje nowe rozporządzenie Komisji Europejskiej dotyczące pomocy publicznej udzielanej na zatrudnienie. Zgodnie z jego przepisami pracodawcy zatrudniający niepełnosprawnych mogą uzyskać 75% refundacji kosztów zatrudnienia tych pracowników (§4.3 Rozporządzenie Rady Ministrów). Wysokość udzielonej pomocy uzależniona będzie od stopnia niepełnosprawności pracowników. Od Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych (PFRON) mogą uzyskać również zwrot konkretnych kosztów, składając wniosek o udzielenie pomocy przed rozpoczęciem zatrudnienia odpowiednich pracowników (§5.2, przyp.1). Pracodawca może liczyć na:

•  refundację składek na ubezpieczenie społeczne zatrudnionych osób niepełnosprawnych

•  zwrot miesięcznych kosztów zatrudnienia pracowników pomagających pracownikowi niepełnosprawnemu w pracy w zakresie czynności ułatwiających komunikowanie się z otoczeniem, a także czynności niemożliwych lub trudnych do samodzielnego wykonania przez pracownika niepełnosprawnego na stanowisku pracy

•  zwrot kosztów wyposażenia stanowiska pracy

•  zwrot kosztów poniesionych w związku z przystosowaniem tworzonych lub istniejących stanowisk pracy dla tych osób, stosownie do potrzeb wynikających z ich niepełnosprawności, adaptacji pomieszczeń zakładu pracy do potrzeb osób niepełnosprawnych, adaptacji lub nabycia urządzeń ułatwiających osobie niepełnosprawnej funkcjonowanie w zakładzie pracy w określonych przypadkach

•  zwrot 60% wynagrodzenia przed obłożeniem podatkiem dochodowym oraz obowiązkowych składek na ubezpieczenia społeczne od tego wynagrodzenia za okres jednego roku, w przypadku zatrudnienia osoby niepełnosprawnej zarejestrowanej w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotna albo poszukująca pracy niepozostającą w zatrudnieniu

•  refundację kosztów szkolenia zatrudnionych osób niepełnosprawnych do wysokości 90% tych kosztów, nie więcej jednak niż do wysokości dwukrotnego przeciętnego wynagrodzenia na jedną osobę.

Z drugiej strony, niezatrudnienie osoby niepełnosprawnej w firmie posiadającej co najmniej 25 pracowników, wiąże się z odprowadzeniem konkretnych kwot na rzecz PFRON. Na przykładzie przedsiębiorstwa zatrudniającego 100 osób (gdzie osoby niepełnosprawne stanowią mniej niż 6% całego zespołu lub nie pracują wcale), ta kwota według szacunku www.niepelnosprawni.gov.pl wynosi  7072,68 zł.

40,65% x 2899,83 zł (przeciętne wynagrodzenie w IV kw. 2007 r.) x 6 = 7072,68 zł

Podsumowując, korzyści obustronne nie da się wyłącznie opisać finansowym żargonem zysków i strat. Przede wszystkim pracodawca zatrudniający osoby niepełnosprawne, nie musi wpłacać określonych kwot na rachunek PFRON, otrzymuje zwroty kosztów lub dofinansowania do zatrudnienia, co więcej, zyskując pozytywny wizerunek społeczny, przedsiębiorcy wrażliwego lub modnego przedsiębiorcy „tolerancyjnego”. Jednocześnie dla osoby niepełnosprawnej praca stanowi najwyższą formę rehabilitacji. Pozwala na uzyskanie środków do życia, umożliwia codzienny kontakt z drugim człowiekiem, obala mit lub realia segregacji z powodu niepełnosprawności. Ponadto daje poczucie satysfakcji, spełnienia zawodowego i niezależności. Człowiek niepełnosprawny posiada większy szacunek do pracy, którą zdobył najczęściej z wielkim trudem. Pracodawca zyskuje zatem wyjątkowo zmotywowanego i oddanego pracownika.

W Urzędzie Miasta w Sulejówku pod Warszawą pan Mirosław prowadzi jednoosobową informację miejską. Dzwoniący mieszkańcy mogą nawet nie wiedzieć, że rozmawiają z osobą niewidomą. –Jest najlepszym pracownikiem – burmistrz Sulejówka, Waldemar Chachulski, nie może się go nachwalić. – Najwcześniej przychodzi, zawsze jest punktualny. Praca jest dla niego receptą na życie. (…) Stracił wzrok w wyniku cukrzycy, gdy miał 40 lat. Świat mu się wtedy zawalił. Odżył dopiero podczas szkolenia dla osób, które straciły wzrok. Później otrzymał dofinansowanie na zakup komputera i ukończył szkolenie z jego obsługi – od podstaw, bo zupełnie się na tym nie znał. (…) Obecnie przygotowuje dla burmistrza propozycje odpowiedzi na pytania zadawane poprzez stronę internetową miasta. Mieszkańcy mogą do niego telefonować z wszelkimi sprawami: od pytań o termin łatania dziur na jednej z ulic, po prośby o pomoc. Jeśli nie zna odpowiedzi, zatelefonuje, gdzie trzeba, i oddzwoni. (...)”
/fragmenty artykułu „Cud jest codziennie”, autor: Tomasz Przybyszewski, www.niepelnosprawni.pl/


frustracja

Pomimo rosnących możliwości i olbrzymich środków otrzymywanych na przykład z Unii Europejskiej, cztery na pięć polskich firm nie chce zatrudniać niepełnosprawnych ("Gazeta Prawna", 211/2005). Wskaźnik zatrudnienia przez wiele lat bazował na pułapie kilkunastu procent do nieznacznego wzrostu w 2008 roku, podczas gdy w krajach Unii pracuje co druga osoba niepełnosprawna. Przyczyną jest nie tylko niewiedza. Rzeczywisty stan na rynku pracy obrazują  rozmowy bezpośrednio z zainteresowanymi. Według wyników kwartalnego reprezentacyjnego Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) prowadzonego przez GUS, 11,8% ludności w wieku 15 lat i więcej posiada prawne orzeczenie niepełnosprawności. Prawie 4 miliony osób niepełnosprawnych walczą lub czekają na pracę. Pracodawcy kalkulując rachunek zysków i strat, wybierają łatwiejszą drogę. Winą za taką sytuację obarczany jest system pomocy, polski rząd, a czasem sami niepełnosprawni.

Wyniki Badań Aktywności Ekonomicznej Ludności Polski udowadniają  korzystne zmiany sytuacji osoby niepełnosprawnej na rynku pracy, wskazując na wzrost wskaźnika zatrudnienia i spadek stopy bezrobocia w ciągu trzech ostatnich lat, a zwłaszcza w 2008 roku. Organizowane są programy pomocy, zwiększające świadomość praw i obowiązków, umożliwiające wzrost kwalifikacji zawodowych, wspomagające finansowo zarówno osoby niepełnosprawne, jak i pracodawców. 29 grudnia 2008 ruszył pilotażowy ogólnopolski program "Wsparcie osób niepełnosprawnych ruchowo na rynku pracy", obejmujący szkolenia, staże, doradztwo zawodowe i zakup profesjonalnego sprzętu, który umożliwi osobom niepełnosprawnym na przykład pracę przy komputerze. Adam Radzikowski z Europejskiej Fundacji Rozwoju Osób Niepełnosprawnych twierdzi jednak: „Programy aktywizacji zawodowej, proponowane przez fundacje pomocy osobom niepełnosprawnym, nie zawsze stoją na najwyższym poziomie. Często uczą tylko teorii. Zdarza się, że szkolenia prowadzą osoby nieprzygotowane, nie zwraca się w nich uwagi na kontakt z przyszłym pracodawcą”. Opinię tę potwierdza Anna Kantorczyk z Fundacji im. Królowej Jadwigi: „Zamiast finansować nieprzydatne projekty, lepiej stworzyć za te pieniądze kilka miejsc pracy”.
Równie krytycznie podchodzą do tematu same osoby niepełnosprawne. Wędrując od drzwi do drzwi kolejnych urzędów, z powodu braku funduszy, nie uzyskując oczekiwanego efektu. Jedynie najbardziej wytrwali, z konkretnymi pomysłami na siebie, mogą osiągnąć zamierzony cel, okupiony zazwyczaj olbrzymim wysiłkiem. „Jestem inwalidą III grupy z rentą 489 zł. Złożyłem wnioski o przyznanie środków na podjęcie działalności gospodarczej, które zostały rozpatrzone odmownie, ponieważ starosta na cały powiat otrzymał 40.000 zł. Następnie próbowałem ze środków Funduszu Pracy, i dowiedziałem się również, że nie spełniam wymogów, ponieważ posiadam status osoby poszukującej pracy, natomiast środki te mogą być przyznane wyłącznie osobom posiadającym status osoby bezrobotnej. (…) Nijak to się ma do promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Pozdrawiam cierpliwych i nabitych w butelkę.” /anonimowy komentarz na temat programu pomocy "Wsparcie osób niepełnosprawnych ruchowo na rynku pracy", www.praca.gazetaprawna.pl/

W ankiecie Internetowego Portalu Osób Niepełnosprawnych przeprowadzonej na 56 osobach, z których 75% pracuje, niemal wszyscy nie posiadają zatrudnienia w swoim wyuczonym zawodzie, a samo znalezienie pracy wiązało się z trudnościami, wynikającymi z faktu dyskryminacji przez pracodawcę. Jednocześnie ponad 50% osób zaznacza, że później ich niepełnosprawność w żaden sposób nie przeszkadzała im w wykonywaniu powierzonych zadań. Piet Devos – założyciel  organizacji integracji osób niepełnosprawnych i członek komitetu doradczego belgijskiego ministra ds. socjalnych – wypowiada się na temat sytuacji polskiej: „Proces integracji praktycznie u was nie istnieje. Młodzież mieszka w ośrodkach, które są rodzajem getta, przez co świat staje się dla nich obcy”. Devos nie widzi od piątego roku życia, jednak biegle włada językiem angielskim, francuskim, hiszpańskim, łaciną i coraz lepiej polskim. Jest też mistrzem swojego kraju w szachach, obecnie uczy niewidomych języka angielskiego i gry w szachy.


inspiracje

Trwają prace nad rządowym projektem ustawy o równym traktowaniu (tzw. ustawa antydyskryminacyjna), która poprzez określenie zasad równego traktowania, także wobec osób niepełnosprawnych, powinna ułatwić im podejmowanie zatrudnienia i załatwianie codziennych spraw i przez to wpłynąć na wzrost ich aktywności, zarówno zawodowej, jak i społecznej. Projekt ustawy przewiduje nałożenie na pracodawcę obowiązku dokonania odpowiednich dostosowań niezbędnych dla osób niepełnosprawnych, umożliwiających im podjęcie lub kontynuowanie zatrudnienia, a niewykonanie tego obowiązku uznane będzie za naruszenie zasady równego traktowania, które podlegać będzie sankcji określonej w ustawie.

Popularne stają się również dobrowolne akcje dostosowania przestrzeni miejskiej do potrzeb osób niepełnosprawnych. Walkę o miano miasta najbardziej dostępnego podjęła północna Europa, między innymi Sztokholm. Deklaracja objęła nie tylko dążenia do dostosowania pojedynczych budynków, ale przede wszystkim zmiany organizacji pracy całego miasta, przystosowania przystanków, chodników, ścieżek komunikacji, parkingów, doświetlenia.
"Najbardziej dostosowana stolica świata" nie oznacza "całkowicie dostosowana stolica" – podkreśla Pernilla Johnni. –  Mimo pojawiających się trudności, na pewno zrealizujemy w wyznaczonym czasie cały nasz program.
Sztokholm ma już jednak konkurenta. Władze Helsinek, idąc w ślady sąsiada, stworzyły projekt "Helsinki dla wszystkich". Projekt ma się zakończyć w 2011 roku i zakłada przystosowanie absolutnie wszystkich miejsc publicznych i całego transportu miejskiego i podmiejskiego dla osób niepełnosprawnych, starszych i rodzin z dziećmi.
Również w Polce podejmowane są owocne działania. Tytułowa kampania „Schody już wychodzą z mody” ruszyła 19 października 2005 pod patronatem Urzędu Miasta Stołecznego Warszawy i Stowarzyszenia Przyjaciół Integracji. Z raportu przeprowadzonego w 2001 r. przez Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej, wynikało, że w tym czasie w województwie mazowieckim dostępnych dla niepełnosprawnych było zaledwie 7,6% obiektów użyteczności publicznej. Warszawa została pierwszym miastem, w którym podjęto uchwałę stwarzającą możliwość obniżenia stawek czynszu dla najemców lokali miejskich, jeśli przystosują oni lokal do potrzeb osób niepełnosprawnych. Akcja miała na celu poinformowanie społeczeństwa na temat możliwości istniejących w tym zakresie.


Inspirujące przykłady wymagają czasem specjalistycznych projektów i znacznych nakładów finansowych w celu ich zrealizowania, często jednak są efektem wyłącznie dobrej woli i zainteresowania tematem. W projekcie dostosowania Sztokholmu żywo dyskutowany jest problem organizacji komunikacji, wprowadzenia ścieżek orientacji, czy ujednolicenia organizacji ruchu w celu maksymalizacji rozpoznawalności. „Sposób, w jaki różne przedmioty ustawione są na chodnikach, jest bardzo ważny dla osób niepełnosprawnych. Powinno zachować się jeden system rozwiązań, aby osoby niepełnosprawne uczyły się odszukiwać różne przedmioty, np. kosze na śmieci. (…) Także przy ławkach w parkach powinno znajdować się dodatkowe miejsce dla osoby na wózku. Z myślą o osobach niedowidzących, kolor ławek musi odróżniać się i kontrastować z kolorem otoczenia. Wszystkie ławki powinny mieć oparcia.” /www.niepelnosprawni.pl/ Analogiczne rozwiązania, na mniejszą skalę, można przenieść na grunt biurowy. Wystarczy umieścić drogowskazy dla osób korzystających z wózka, sugerujące najkrótszą drogę, aby znacznie ułatwić im życie. Kwestia zrozumienia – podjazdy i drzwi dostępne dla osób niepełnosprawnych powinny być zawsze otwarte i wolne od przeszkód, a personel poinformowany o obowiązku skierowania takiej osoby na najlepszą dla niej drogę w budynku. Kwestia wrażliwości – osoba korzystająca z wózka nie może wszędzie dosięgnąć, wystarczy upewnić się, że jak najwięcej przedmiotów znajduje się w zasięgu jej rąk, a na drodze do półek nie ma żadnych przeszkód. Kwestia przewidywalności – osoby, które na pierwszy rzut oka nie mają problemów z poruszaniem się, mogą mieć pewne szczególne potrzeby w tej kwestii. Na przykład osoby ze schorzeniem układu oddechowego lub krążenia mogą nie być w stanie pokonywać długich dystansów pieszo. Wystarczy postawić odpowiednią ilość ławek na długim korytarzu lub w sali wystawienniczej. Kwestia uprzejmości – jeżeli w miejscu działalności kasa ogranicza wzrok osoby na wózku, wystarczy zza niej wyjść i stanąć w niewielkiej odległości od tej osoby, aby nie musiała ona nadwyrężać szyi przy nawiązywaniu kontaktu wzrokowego. Warto mieć również pod ręką podkładkę do pisania, ułatwiającą składanie podpisów lub wypełnianie formularzy. Wreszcie – kwestia dobrej woli. Bohater reportażu Integracji pod tytułem „Życie usłane schodami”, w wyniku wypadku samochodowego, porusza się na wózku. Po rehabilitacji i ukończeniu kursów komputerowych powrócił do poprzedniej firmy, otrzymując nowe stanowisko. „Problemem były tylko trzy schody przy wejściu. Specjalnie więc dla mnie wylano pochylnię. To był naprawdę wspaniały gest.” Najczęściej inwestor mimo spoczywającego na nim obowiązku zapewnienia dostępności obiektu dla niepełnosprawnych, doprowadza do oddania go i do użytkowania, z zastrzeżeniem wykonania pewnych prac w przyszłości. Zazwyczaj windy i pochylnie mają się pojawić w drugim etapie, gdy tylko inwestor zdobędzie fundusze. Często ów etap nigdy nie osiąga poziomu realizacji.
Powyższe inspiracje pokazują jednak, iż znajomość kilku dość oczywistych reguł, szczypta zrozumienia wobec drugiej osoby, kilka często niekosztownych gestów, uczyni biuro znacznie bardziej dostępnym, być może bez szumnych i modnych tytułów na pierwszych stronach gazet, ale na pewno uzyskując szacunek osób niepełnosprawnych, szacunek klientów, którzy polecą to miejsce innym.

Zniechęca utopijny charakter stworzenia „sterylnych” warunków, nadzieja budowy miasta od podstaw, które pozwoliłoby osobom niepełnosprawnym korzystać na równych prawach ze wszystkimi mieszkańcami. Sugerowane przez Judy Cohen „przyjazne otoczenie” urasta do rangi problemu niemożliwego do przeskoczenia. Strach przez niezrozumieniem lub niedopilnowaniem przepisowych wymagań, zamraża jakikolwiek przejaw dobrej woli. Tymczasem chwila uwagi na przestudiowanie korzyści, jakie niesie zatrudnienie osoby niepełnosprawnej lub drobne inicjatywy, które więcej zmieniają, niż wysublimowane hasła na wielką skalę, nic nie kosztują. Porzucenie konwenansów w końcu otwiera oczy. Niepełnosprawny to osoba z naruszoną w pewien sposób sprawnością organizmu, a nie osoba chora. W okresowym rozumieniu, może to być kobieta w ciąży, lub matka, która z dziecięcym wózkiem nie może się dostać do przychodni, może to być aktywny biznesmen ze zwichniętą nogą, dla którego nagle  droga na drugie piętro staje się barierą nie do pokonania, może to być szef przedsiębiorstwa, który w wyniku wypadku traci wzrok i z powodu niuansów architektonicznych nie może dostać się do własnej firmy... Może to być każdy...

PODSTAWA PRAWNA

•  zwroty dla pracodawcy - art. 26a, 26, 26d-f, art. 41 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 roku o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych (tj. Dz.U. z 2008r.  Nr 14, poz. 92)

•  Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 lutego 2009 r. (projekt) w sprawie udzielania niektórych ulg w spłacie zobowiązań podatkowych stanowiących pomoc publiczną na zatrudnienie pracowników znajdujących się w szczególnie niekorzystnej sytuacji i na zatrudnienie pracowników niepełnosprawnych

•  Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 grudnia 2007 r. w sprawie dofinansowania do wynagrodzeń pracowników niepełnosprawnych (Dz.U.07.240.1755)

•  Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 13 grudnia 2007 r. w sprawie refundacji składek na ubezpieczenia społeczne osób niepełnosprawnych (Dz.U. Nr 240, poz.1754)

•  Rozporządzenie Ministra Polityki Społecznej z dnia 15 września 2004 r. w sprawie zwrotu kosztów przystosowania stanowisk pracy, adaptacji pomieszczeń i urządzeń do potrzeb osób niepełnosprawnych oraz kosztów zatrudnienia pracownika pomagającego pracownikowi niepełnosprawnemu (Dz.U. Nr 215 poz. 2186 z późn. zm.)

•  Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 17 października 2007 r. w sprawie zwrotu kosztów wyposażenia stanowiska pracy osoby niepełnosprawnej (Dz.U. Nr 194 poz.1404 ze zm.)

•  Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 17 października 2007 r. w sprawie refundacji wynagrodzenia oraz składek na ubezpieczenie społeczne pracodawcom zatrudniającym osoby niepełnosprawne (Dz.U. Nr 194, poz. 1405)

•  Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej  z dnia 22 stycznia 2008 r. w sprawie warunków i trybu dokonywania refundacji kosztów szkolenia pracowników niepełnosprawnych (Dz.U. Nr 18, poz. 116)

•  www.ciop.pl/18519.html

__________________________________

1. Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie udzielania niektórych ulg w spłacie zobowiązań podatkowych stanowiących pomoc publiczną na zatrudnienie pracowników znajdujących się w szczególnie niekorzystnej sytuacji i na zatrudnienie pracowników niepełnosprawnych, projekt z dnia 5 lutego 2009 r.

2.   Do wysokości piętnastokrotnego przeciętnego wynagrodzenia, w przypadku zatrudnienia przez okres co najmniej 36 miesięcy osoby niepełnosprawnej, zarejestrowanej w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotna albo poszukująca pracy niepozostającą w zatrudnieniu.

3. W przypadku zatrudnienia przez okres co najmniej 36 miesięcy osoby niepełnosprawnej, zarejestrowanej jako bezrobotna lub poszukująca pracy i niepozostająca w zatrudnieniu, skierowanej do pracy przez powiatowy urząd pracy, bądź pozostającej w zatrudnieniu u pracodawcy występującego o zwrot kosztów, jeżeli niepełnosprawność tych osób powstała w okresie zatrudnienia u tego pracodawcy, z wyjątkiem przypadków, gdy przyczyną powstania niepełnosprawności było zawinione przez pracodawcę lub przez pracownika naruszenie przepisów, w tym przepisów prawa pracy.

4.   Na podstawie poradnika savoir-vivre'u autorstwa specjalistki Judy Cohen.