Tekst: Marcin Krysiak
Zdjęcia: Martela, Kinnarps, Sitag, Steelcase

Kiedy przymykamy oczy, starając się wyobrazić sobie nasze miejsce pracy, przeważnie widzimy podobny obraz: biurko z komputerem, krzesło, półki na dokumenty, lampy. Nawet jeśli podchodzimy w obojętny sposób do estetyki tych obiektów, warto pamiętać, że do ich wykonania potrzebny był pomysł i projekt. Ktoś zastanawiał się nad tym, jak (mieszcząc się w określonym budżecie) stworzyć mebel lub przedmiot najlepiej spełniający oczekiwania jego użytkownika – pracownika biura.


Ergonomia jest interdyscyplinarną dziedziną nauki, zajmującą się dostosowaniem warunków pracy do fizycznych i psychicznych potrzeb człowieka. Jej zadaniem jest organizacja sprawnie funkcjonującego systemu, którego centralnym punktem jest człowiek, a elementami współdziałającymi są meble i narzędzia pracy. Ukształtowanie środowiska, w którym działa pracownik, powinno uwzględniać rodzaj wykonywanych przez niego czynności i opierać się nie tylko na realizowaniu norm prawnych, ale również na znajomości ludzkiego organizmu – jego naturalnych potrzeb i reakcji na określone czynniki. Na ogólnoświatowym rynku, w tym także w Polsce, działają firmy pracujące nad kształtowaniem ergonomicznego stanowiska biurowego. Niektóre z nich, jak Steelcase, Kinnarps, Martela i Wilkhahn, zajmują się tematem w holistycznym ujęciu. Zwraca się tu uwagę na całość środowiska biurowego, na które składa się forma mebli i ich układ, światło, temperatura oraz akustyka. Człowiek w biurze reaguje bowiem na większość lub na wszystkie te parametry naraz. Inne marki, między innymi Sitag, skupiają się na detalach, takich jak dopracowanie perfekcyjnie funkcjonującego systemu człowiek-krzesło. Odpowiedni dobór produktów tworzących przestrzeń biurową stanowi o komforcie i zdrowiu pracowników, a także warunkuje efektywność pracy.

Dla wielu osób pytanie o formę i funkcjonalność mebli biurowych zdaje się nie wymagać głębokich przemyśleń i skomplikowanych projektów – krzesło i biurko to obiekty znane każdemu z autopsji, łatwo rozpoznawalne i przybierające podobne kształty niezależnie od kręgu kulturowego. Tymczasem okazuje się, że im więcej czasu pracujemy w biurach, im znaczniejszy odsetek ludzi spędza 7-8 godzin dziennie w fotelu przed biurkiem wyposażonym w komputer, tym istotniejsza jest precyzja wykonania obiektów pozostających w bezpośredniej relacji z człowiekiem. Projekt mebla powinien więc uwzględniać możliwie najwięcej szczegółów związanych ze „współpracą” obiektu z ludzkim organizmem oraz brać pod uwagę przewidywane reakcje użytkownika. Okazuje się więc, że za prostą formą, jaką jest zarówno biurko, jak i krzesło, stoi szereg badań, pracochłonny projekt i lata ewolucji.


Projektowanie stanowiska pracy biurowej oraz elementów wchodzących w jego skład (mebli, urządzeń) opiera się na określonych zasadach. Zanim do nich przejdziemy, wypada podkreślić, że już sam fakt pozostawania organizmu przez kilka godzin w pozycji siedzącej jest wbrew jego naturze. Aby zminimalizować jej negatywny wpływ na zdrowie pracownika, należy w precyzyjny sposób ukształtować środowisko pracy, dostosowując do ludzkich potrzeb kształt siedziska i oparcia, metody regulacji fotela, rozmieszczenie poszczególnych urządzeń oraz inne czynniki wpływające na sylwetkę, ruchy i komfort. Spójrzmy teraz, jak wygląda prawidłowa pozycja siedząca. Plecy pracownika i siedzisko powinny tworzyć kąt co najmniej 90°. Na piersiowym i lędźwiowym odcinku kręgosłupa plecy stykają się z oparciem. Stopy spoczywają płasko na ziemi lub na podnóżku o nachyleniu nie większym niż 15°. Przedramiona trzymane są poziomo, równolegle do ziemi, ramiona w stosunku do przedramion ułożone są co najmniej pod kątem prostym, a łokcie mogą spoczywać na podłokietnikach. Głowa trzymana jest prosto, wzrok skierowany przed siebie lub pod niewielkim kątem w dół. Z tego względu ekran komputera powinien być tak ustawiony, by jego górna część znajdowała się na linii wzroku. Dobrze zaprojektowane fotele biurowe oraz biurka posiadają łatwy system regulacji – tak by pracownik miał możliwość bezproblemowego dostosowania wysokości blatu, siedziska, nachylenia oparcia i innych parametrów stanowiska adekwatnie do wzrostu, postury i wagi. Istotne jest, aby osoba pracująca za biurkiem miała możliwość swobodnego ruchu. Fotel powinien obracać się o 360°, a przestrzeń pomiędzy stanowiskami musi być na tyle duża, by pracownik mógł odjechać od biurka, wyciągnąć ręce oraz wstać nie naruszając strefy sąsiada. Ergonomiczne stanowisko pracy opiera się na rozważnym planowaniu przestrzeni, w której obraca się jej użytkownik i na starannym dopracowaniu detali. Wypada pamiętać, że po wielu godzinach spędzonych praktycznie w tej samej pozycji i wykonywaniu przez ten czas podobnych czynności, organizm staje się bardziej wyczulony na drobne niedogodności. Dopasowana do ludzkiej anatomii forma krzesła powinna więc iść w parze z zastosowaniem odpowiednich materiałów, będących czynnikiem warunkującym dobre samopoczucie pracownika.

Z różnorakich przyczyn pracownicy biurowi nie zawsze przyjmują optymalną pozycję, na jaką pozwala funkcjonalność stanowiska. Może być tak, że skomplikowany system regulacji mebli zniechęca użytkowników do dostosowania ich parametrów do własnych potrzeb. Często jednak nieprawidłowa, szkodliwa dla zdrowia pozycja, wynika z niewiedzy. Wiele firm pracuje więc nad „inteligentnym” krzesłem, które automatycznie reaguje na impulsy takie jak waga człowieka czy nacisk na określone punkty siedziska i oparcia. Mebel tego rodzaju nie zwalnia całkowicie z myślenia o prawidłowej pozie, ale ułatwia jej przyjęcie, dodatnio wpływając na komfort podczas pracy. „Inteligentne” fotele umożliwiają dynamiczne siedzenie (polegające na zmianie pozycji podczas pracy) – ich forma dopasowuje się do odpowiedniego układu ciała. W sposób korzystny wpływa to na komfort i zdrowie człowieka, bowiem nawet drobne ruchy są potrzebne organizmowi, a prawidłowo zaprojektowane stanowisko pracy powinno do nich zachęcać.


Wybierając odpowiedni model krzesła, tworzymy część układanki, jaką jest środowisko biurowe. Z powodu bezpośredniej relacji z ciałem osoby pracującej jest to element kluczowy. Jednak zasady ergonomii wymagają właściwego doboru wszystkich obiektów, z których składa się stanowisko pracy. Ponieważ praca biurowa w dużej mierze polega na korzystaniu z komputera, wypada podkreślić wagę odpowiedniego ustawienia laptopa lub monitora, klawiatury i myszy. Górna część ekranu, jak wspominaliśmy, powinna znajdować się na linii wzroku, co minimalizuje ryzyko bólów karku. Należy też dopilnować, żeby odległość ekranu od oczu pozostawała w zakresie 40-75 cm. Całe stanowisko planujemy tak, by monitor lub laptop ustawiony był bokiem do źródła światła. Coraz częściej w pracy biurowej korzystamy z laptopów. Oto co na temat stanowiska wyposażonego w laptop uważa Bénédicte Feltz, specjalistka Steelcase: Przysunięcie klawiatury, myszy i monitora do użytkownika, a nie odwrotnie, to jedyna metoda zapewnienia komfortu ruchu podczas pracy na komputerze. Zatem urządzenia takie jak podstawa na laptop, osobna klawiatura i mysz mają decydujące znaczenie w kształtowaniu ergonomicznie poprawnego stanowiska dla osób pracujących na laptopie. Pozwalają one unikać problemów takich jak ból szyi i zespół ciśni nadgarstka.


Ukształtowanie stanowiska biurowego jest jak puzzle. Każdy element musi pasować do kilku kolejnych naraz, a całość zaczyna funkcjonować tak jak powinna dopiero wtedy, kiedy dopasujemy do siebie wszystkie elementy. Ergonomia miejsca pracy jest istotna nie tylko dla osób siedzących za biurkami. Komfortowe warunki oraz zdrowie pracowników to wartości cenne również dla pracodawców, którym zależy na maksymalnej efektywności pracy. Wypada jednak pamiętać, że decydujące słowo w kwestii organizacji przestrzeni biurowej nie należy ani do osoby zarządzającej firmą, ani do projektanta mebli i urządzeń. Ostatni element układanki kładzie na planszy człowiek zasiadający za biurkiem – musi on chcieć stworzyć wokół siebie przyjazne i funkcjonalne środowisko, którego jest sercem i mózgiem.


Zdaniem ekspertów i projektantów:

Martela: potrzeba rodzi innowacje

Rozwiązania ergonomiczne podążają za zmianami w formie pracy. W latach 50. w pracy biurowej dominowało pisanie ręczne i na maszynie. Dbano wtedy o to, aby krzesła miały oparcie. W erze komputerów stacjonarnych wciąż pracowano nad poprawą ergonomii krzeseł obrotowych. Następnie wynaleziono biurka z opuszczaną poniżej linii blatu platformą pod monitor, aby ułatwić zachowanie odpowiedniego kąta patrzenia. Kiedy zauważono, że korzystanie z licznych regulacji w fotelach jest ograniczone przez stałą wysokość biurka, wprowadzono biurka z regulacją wysokości. Kolejnym krokiem naprzód były biurka z elektryczną regulacją wysokości do pracy siedzącej, stojąco-siedzącej i stojącej. Obecnie powszechność używania laptopów oraz wzrost udziału spotkań i kontaktów sprawia, że szuka się nowych rozwiązań. Istnieją już prototypy mebli, które w jednej bryle umożliwiają pracę siedzącą, stojącą, a nawet leżącą! Postęp i innowacje są więc naturalnymi konsekwencjami zmian w formie pracy. W rzeczywistości wprowadza się jednak jedynie te innowacje, których użyteczności klient jest świadom i za które gotów jest zapłacić. Usprawnienia ergonomiczne w produktach muszą być wprowadzane w odpowiedni sposób, aby mogły stać się standardem rynkowym. Koszty innowacji na rynkach zachodnich zwracają się zazwyczaj po ok. 5 latach. Wiele zależy oczywiście od tego, jak szybko pojawią się naśladowcy.

Obserwujemy obecnie dwa kierunki, w których rozwija się pojmowanie ergonomii. Szkoła skandynawska zakłada możliwie najlepsze dopasowanie stanowiska pracy do użytkownika. Alternatywny kierunek polega na dostosowaniu stanowiska do funkcji, wymuszając ruch użytkownika w przestrzeni biurowej. Jest to tendencja zgodna z ideą elastycznego biura, gdzie poszczególne strefy pomieszczenia służą do wykonywania odpowiednich zadań: strefa pracy zespołowej, pokoje pracy cichej (indywidualnej), miejsca nieformalnych spotkań, strefy relaksu itd. Naturalnie najlepszym rozwiązaniem jest połączenie obu tych kierunków w lokalu zaprojektowanym w oparciu o ideę elastycznego biura, wyposażenie poszczególnych stref w meble, które można dopasowywać do potrzeb użytkownika (na przykład w pełni regulowane kanapy, krzesła, czy stoliki w kantynach, w pokojach pracy cichej), aby pracownik mógł w odpowiednim otoczeniu wykonywać pracę bez szkody dla swojego układu mięśniowo-szkieletowego.


Steelcase: biura holenderskie najbardziej ergonomiczne?

Steelcase wraz z IPSOS Public Affairs przeprowadził w 2007 roku ankietę mającą na celu ocenę jakości miejsc pracy w ogólnoeuropejskiej skali. Do analizy posłużyły wywiady przeprowadzone sześciu krajach: Francji, Hiszpanii, Holandii, Niemczech, Wielkiej Brytanii oraz Włoszech.

Wedle badań, najczęściej występującym w biurach źródłem dyskomfortu jest zmęczenie wzroku (20% odczuwa jego skutki każdego dnia, 59% – przynajmniej raz w ciągu tygodnia). Na ból pleców narzeka 12% pracowników (codziennie) oraz 46% (raz w tygodniu lub częściej), a na ból szyi – odpowiednio 11% i 44%.

Zmęczenie wzroku doskwiera przede wszystkim Francuzom (31% codziennie oraz 71% co najmniej raz w tygodniu). Może być to wytłumaczone ustawieniem biurek – jedynie w przypadku 52% optymalnym, prostopadle do okna, przy europejskiej średniej 56%. W Hiszpanii 63% (raz na tydzień lub częściej) pracowników narzeka na zmęczenie oczu – ich biurka są źle ustawione. Ponadto to Hiszpanie spędzają najwięcej czasu przed komputerem (83% pracowników, przynajmniej 6 godzin dziennie).

Ból szyi najczęściej był wymieniany we Włoszech (55% Włochów zmaga się z nim co najmniej raz w tygodniu), Francji (53%) i Hiszpanii (53%). Nie ma wyraźnego związku pomiędzy brakiem ergonomicznego wyposażenia biura a występowaniem bólów szyi. We Francji mogą być one wyjaśnione rzadszym używaniem kompletnych zestawów komputerowych – tylko 37% francuskich pracowników korzysta z podstawek na laptopy, osobnych klawiatur i myszy. We Włoszech i Hiszpanii przyczyna musi być inna.

W tych samych trzech krajach najczęściej występuje ból pleców (54% Francuzów, 54% Hiszpanów oraz 51% Włochów spotyka się z nim co najmniej raz w tygodniu). W wymienionych państwach poniżej średniej wypada odsetek pracowników mających możliwość dopasowania foteli do własnych potrzeb. Jednak ten odsetek jest jeszcze niższy w Wielkiej Brytanii, gdzie na ból pleców narzeka mniej osób.

Jakiekolwiek przyczyny dyskomfortu nie byłyby badane, Holendrzy najrzadziej przyznają się do odczuwania ich skutków. Wydaje się więc, że albo nie mają w zwyczaju narzekać na cokolwiek, albo nie lubią skarżyć się na warunki pracy, lub też mają najlepiej zaprojektowane środowiska biurowe.


Kinnarps: ergonomia się opłaca

Ergonomia to jeden z obszarów, w których interesy pracodawców i pracowników są całkowicie zbieżne. Ergonomia w biurze to większa wydajność pracowników, a dzięki ich lepszemu samopoczuciu – wyższa motywacja do pracy i kreatywność oraz obniżenie kosztów spowodowanych absencjami chorobowymi, czyli to, na czym zależy każdemu pracodawcy niezależnie od fazy koniunktury gospodarczej. Dla pracowników ergonomia oznacza po prostu zdrowie i możliwość osiągania lepszych wyników indywidualnych.

Spowolnienie gospodarcze rodzi pokusę, by w ramach oszczędności zlekceważyć kwestie ergonomii miejsc pracy, a jest to właśnie najodpowiedniejszy moment na poświęcenie uwagi tym zagadnieniom, ponieważ kryzys to okres, w którym rośnie presja na efektywność, współpracę i innowacyjność, a tę osiąga się przede wszystkim za pomocą ludzkich mózgów. Ergonomia jest w naszym rozumieniu rodzajem szczepionki wzmacniającej odporność pracowników na negatywne skutki kryzysu, takie jak wypalenie zawodowe, utrata motywacji, schorzenia psychosomatyczne spowodowane przewlekłym stresem itp. Pamiętając, że prawidłowe funkcjonowanie ludzkiego mózgu pozostaje pod wpływem wielu czynników fizycznych, przede wszystkim ruchu, lepiej rozumiemy konieczność stworzenia pobudzającego, ergonomicznego otoczenia w pracy. Mądrzy managerowie wiedzą, że w czasie kryzysu, to przede wszystkim ludzie – ich pomysłowość i morale – zadecydują o sukcesie firmy.