Tekst: Natalia Bursiewicz

Trzeba jednak pamiętać, że pod hasłem skandynawski design kryje się twórczość i wyrobnictwo kilku krajów. Łączą je pewne czynniki kulturowe, historyczne oraz ekonomiczne. Mają też podobny stosunek do tradycji oraz podejście humanistyczne. Nie brakuje też różnic. Każde z państw posiada unikalny charakter i odmienny temperament. „Duńczycy są zbliżeni zachowaniem do południowców, Finowie do świata zachodniego, Norwegowie bliżsi są wzorcom północnym, Szwedzi natomiast sytuują się gdzieś po środku. Islandczycy mają zaś swój niepowtarzalny styl”- mówi krytyk designu Anne Stenros.

Duński styl charakteryzują wyważone proporcje, utylitaryzm, czyste linie, biele i szarości z dodatkiem czerwieni, srebra i czerni. Norwegowie kładą nacisk na kwestie ekologiczne. Są rozważni i refleksyjni. Bywają też ekscentryczni, dzięki czemu ich projekty cechuje, zbliżone do włoskiego, poczucie humoru. Finowie produkują przedmioty, które będą im służyć. Podejście pragmatyczne zbliża ich do Duńczyków. Odmienne mają za to podejście do barwy. Nierzadko unikają szarości na rzecz pasteli, czy też kolorów ziemi. Do unikalnych elementów dekoracyjnych należy fiński „rya rug”, czyli tradycyjny pled. Poza tym, chętnie wykorzystują drewno oraz szkło. Szwecji zawdzięcza się popularyzację skandynawskiego designu z całym repertuarem określających go cech. O Islandii mówi się natomiast najczęściej w kontekście świetnej grafiki. Pięć odmiennych krajów, historii, tradycji. W każdym, design jest integralną częścią życia i posiada określone, stylistyczne wyróżniki. Z tego względu należy być ostrożnym w używaniu terminu „skandynawski design” przy odwoływaniu się do twórczości obejmującej całe, wspomniane terytorium.

Użyteczność, powszechność, funkcjonalizm
Możemy jednak się pokusić o wyszczególnienie kilku cech wspólnych dla designu powstającego w krajach skandynawskich.
Przede wszystkim, skandynawscy projektanci dążą do stworzenia rzeczy, które będą mogły być powszechnie używane. Nie są to produkty będące symbolem statusu; przeznaczone dla elity, ani wybranych bogaczy, ale raczej uniwersalny, atrakcyjny cenowo i wizualnie przedmiot. Charakteryzuje go dodatkowo funkcjonalność. Dzięki powyższym cechom każdy użytkownik ma zapewniony pewny standard, a co za tym idzie również emocjonalny komfort, codzienne prace stają się zaś dużo  łatwiejsze i przyjemniejsze.


Tradycja a nowoczesność
Skandynawowie nie odcinają się od tradycji. Konsekwentnie czerpią z dorobku kulturowego swoich krajów. Odwołują się do znanych, starych motywów i technik. Szacunek do przeszłości uwidacznia się również we wnętrzach. Panuje bowiem przekonanie, że przedmiot, do póki spełnia swoją funkcję, powinien być nadal używany.
Do trwałych należą także dalekie echa modernizmu, który postulował równowagę pomiędzy funkcją, materiałem, kolorem, fakturą, trwałością i dostępnością.  Oprócz maksymy „forma wynika z funkcji” Skandynawowie dodawali jeszcze secesyjną „Każda krzywizna stwarza wrażenie ruchu i życia. Linia krzywa powinna być pełna, zaokrąglona, zamknięta i harmonijna jak łodyga pełna świeżego soku”.
Działający w Szwecji Josef Frank z chęcią łączył elementy stylów historycznych z nowoczesnymi. Uważał, że modernizm jest pewną, konsekwentną kontynuacją historii nie zaś odcinaniem się od niej.

Przytulność i humanizm
Klimat panujący w krajach skandynawskich nie należy do najłagodniejszych. Długie zimy, brak słońca, chłód, szarości wymusiły na mieszkańcach poszukiwanie stylu, który byłby przytulny i ciepły. Stąd upodobanie do jasnych, pastelowych wnętrz i niezwykle barwnych lub rustykalnych dodatków. Meble są zazwyczaj, wygodne, o płynnych liniach, siedziska miękkie i dobrze wyprofilowane. Bez względu na to, czy dany przedmiot jest ręcznie wykonany, czy też pochodzi z masowej produkcji, najprawdopodobniej będzie go definiować duńskie słowo „hygge”, zawierające w sobie przytulność, komfort, ciepło. Dom nie może być wyłącznie sprawną maszyną. Musi zapewniać komfort, wypoczynek i ciepło. W dobrym wystroju wnętrza nie ma mowy o purytańskich rozwiązaniach – mówił Josef Frank.

Humanizm jest chyba najpopularniejszym prądem etyczno-kulturowym panującym w krajach skandynawskich. Na pierwszym miejscu zawsze sytuują człowieka; jego potrzeby, odczucia, emocje. Być może z tego względu Bauhaus nigdy nie znalazł tam całkowitego uznania. Wykorzystywano pewne jego postulaty, ale raczej odrzucano surowy funkcjonalizm na rzecz delikatniejszych, bardziej organicznych form.

Industrializacja pojawiła się w krajach skandynawskich stosunkowo późno. Przez długi czas prym wiodła wytwórczość rzemieślnicza, która cieszyła się dużą popularnością. Nadal, jest ona niezwykle modna, doceniana i szanowana. Wyroby ręczne są bardzo wysoko cenione z uwagi na ich artyzm, jakość i niepowtarzalność.

Natura odgrywa istotną rolę w życiu Skandynawów. Jest przede wszystkim niekończącym się źródłem inspiracji, wzorem i symbolem. Jej formy, motywy i kolory przewijają się w projektach przedmiotów i wnętrz. Wyjątkowy szacunek dla dóbr przyrody jest wręcz elementem obowiązującym. Nie dziwi więc dbałość o dobór i popularność ekologicznych rozwiązań.


Wzorzec wystroju wnętrz
Zwiastun nowoczesnego, „skandynawskiego” stylu, pojawił się już na akwarelach Carla Larssona z 1894r. Malarz zilustrował codzienne życie swojej rodziny na tle domu, w którym dominowały jasne barwy, rustykalne meble, naturalne materiały i światło. Kilka lat później, Gregor Paulsson opublikował książkę, zawierającą kwintesencję szwedzkości, a jednocześnie przyszłego, nowoczesnego stylu skandynawskiego. Historyk sztuki, teoretyk i pionier nowoczesnej architektury i wzornictwa położył nacisk na dostępność wyrobów, eliminując tym samym ich elitarny charakter. Miały one ponadto charakteryzować się pięknem i jakością. „Ładniejsze przedmioty codziennego użytku” była przełomową publikacją, a idee Paulssona przetrwały do dzisiaj. Zainicjowała przede wszystkim poszukiwanie stylu łączącego wdzięk z podejściem humanistycznym i demokratycznym.
Najlepszą promocją prekursorskiej tendencji była Światowa Wystawa w Nowym Jorku w 1939r. Publiczności spodobała się elegancja, umiar i stylistyka prezentowanych produktów. Jeden z krytyków nazwał tę estetykę Kierunkiem w stronę zdrowego rozsądku w designie.
Międzynarodowe uznanie oraz moda na „Skandynawski design” pojawiły się dzięki wystawie, która w latach 50. Objechała Stany Zjednoczone i Kanadę. Ponownie zwróciły uwagę niecodziennie połączenia materiałów i faktur, jakość, użyteczność i piękno przedmiotów. Wystawa zapoczątkowała pewien wzorzec wystroju wnętrz. Popularne stały się duże okna, przestronne pomieszczenia i minimalistyczny wystrój. Sztuka użytkowa – „piękne przedmioty codziennego użytku- miała natomiast trafiać nie tylko do elitarnego odbiorcy, ale przede wszystkim kolektywu i klasy robotniczej.

Klasycy
We wszystkich krajach skandynawskich znajdziemy wielkich klasyków designu i młode, prężnie rozwijające się firmy projektowe. Historia przeplata się z nowoczesnością, tradycyjne metody z najnowszymi technologiami. Błyskawiczną popularność zyskały zarówno, zainspirowane naturą krzywizny i płynność linii Fina Alvara Aalto, jak i futurystyczna estetyka Duńczyka Arne Jacobsena oraz perfekcyjnie wykonane fotele Szweda Bruno Mathssona. Nieśmiertelne okazały się pop-artowe projekty Fina Eero Aarnio, Szweda Eero Saarinena i Duńczyka Vernena Pantona.
Obecnie, do znanych należą projekty takich firm, jak KG DESIGN, TAF, czy Norrgavel, które nieustannie zaskakują kolorem i oryginalnym podejściem do przedmiotów. Elegancki, minimalistyczny i zrównoważony design jes domeną Gunilli Allard. Jej krzesło „Cosmos” dla firmy Lammhults zdobyło w 2000r. nagrodę Excellent Swedish Design Form. Szczególnie interesująca jest grupa Front, założona przez trzy kobiety: Sofię Lagerkvist, Charlotte von der Lancken i Annę Lindgren. Projektantki reinterpretują wybrane obiekty klasyków designu, eksperymentują z materiałami i przyjętymi formami. Inspirują się przy tym światem zwierząt i nauki. „Interesuje nas nie tylko produkcja rzeczy, które się sprzedają, ale raczej rola, jaką odgrywają w naszym życiu” mówi Charlotte von der Lancken. Do ich najbardziej znanych i rozpoznawalnych projektów należy kolekcja „Animal thing” dla Moooi: lampa, której podstawą jest naturalnej wielkości koń oraz „Konfetti” zaprojektowana na bazie dyskotekowych kul. Oprócz pracowni i indywidualnie działających rozmaitych projektantów, Szwecja posiada jasny podział na rejony wytwórcze. Smäland słynie z wyrobów szklanych, Borås z tkanin, Höganäs z cermiki, podczas gdy Växjö i Värnamo z mebli.

Styl Skandynawski stał się silną marką i wspólną wizytówką kilku krajów. Oznacza świetny produkt, ciekawą estetykę i filozofię umiaru. Skandynawscy projektanci łączą harmonijnie artystyczną formę z funkcją i jakością. Jest to wzornictwo, które nie traci na wartości.